Phân tích tác phẩm Chiều Tối – Ngữ văn 11

Loading...
()

Đang tải…

CHIỀU TỐI

(Mộ)

I – NHỮNG TRI THỨC BỔ TRỢ

1.Về tác giả và thời điểm tác phẩm ra đời

Xem bài “Vi hành”, mục 1.1. trong sách này. Ngoài ra, cần lưu ý đến sự kiện đặc biệt trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh có liên quan đến sự ra đòi của tập thơ Nhật kí trong tù : Sau 30 năm hoạt động cách mạng ở nước ngoài, tháng 2-1941, Nguyễn Ái Quốc về nước, sống và hoạt động chủ yếu ở huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Ngày 13 – 8 – 1942, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc (lúc này lấy tên là Hồ Chí Minh) lên đường sang Trung Quốc với danh nghĩa là đại biểu của Việt Nam độc ,lập đồng minh hội và Phân bộ quốc tế phản xâm lược của Việt Nam để tranh thủ sự viện trợ của quốc tế. Sau nửa tháng đi bộ, ngày 27 – 8 – 1942, vừa tới Túc Vinh (thuộc huyện Đức Bảo, tỉnh Quảng Tây), Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giữ, bị giải đi nhiều nhà tù trong tỉnh, chịu bao khổ ải. Trong suốt 13 tháng ở tù, Ngưòi đã sáng tác được 134 bài thơ bằng chữ Hán, sau đó tập hợp thành một tập có tên là Ngục trung nhật kí (Nhật kí trong tù).

Chiều tối (Mộ) là bài thứ 31 của tập thơ, được Nguyễn Ái Quốc viết sau cuộc chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo vào một chiều cuối thu năm 1942.

2.Tri thức văn hoá

Nhật kí trong tù trước hết là tập nhật kí bằng thơ, vừa mang đặc điểm của thể nhật kí vừa mang đặc trưng của thơ trữ tình. Tập thơ vừa ghi lại nhiều sự việc, cảnh tượng cụ thể hằng ngày trong tù cũng như trên đường chuyển lao (theo trình tự thòi gian 13 tháng) vừa là tâm sự của nhà thơ. Có nhiều bài tả thực, có nhiều bài bộc lộ cảm xúc, tâm trạng nhưng nội dung chính của tập Nhật kí là bức chân dung tinh thần tự hoạ của tác giả. Tập thơ được dịch ra tiếng Việt và in lần đầu vào năm 1960.

Theo dõi tập thơ theo quá trình sáng tác thì thấy bốn tháng đầu, Hồ Chí Minh làm tới hơn một trăm bài, mười tháng sau chỉ làm thêm ba mươi bài. Điều đó cho thấy khi có điều kiện hoạt động chính trị, Người liền gác bút làm thơ. Đúng như bài Mở đầu tập nhật kí (Khai quyển) Người đã viết :

Ngâm thơ ta vốn không ham,

Nhưng vì trong ngục biết làm chi đây.

Xem thêm  Phép đối xứng tâm – Bài tập Hình Học lớp 11

Ngày dài ngâm ngợi cho khuây,

Vừa ngâm vừa đợi đến ngày tự do.

Dẫu là như vậy nhưng thơ là tiếng nói tâm hồn con người, là tài trí của người cầm bút, cho nên dù làm thơ chỉ để tiêu khiển trong hoàn cảnh bất đắc dĩ, Nhật kí trong tù vẫn thể hiện tài thơ lớn, bản lĩnh cách mạng vĩ đại và tâm hồn cao đẹp của Hồ Chí Minh.

3.Tri thức về thể loại

Cũng như đa số các bài thơ trong Nhật kí trong tù, Chiều tối được viết theo thể tuyệt cú cổ điển. Đây là một thể Đường luật có tính hàm súc cao, chứa đựng nội dung tư tưởng, tình cảm phong phú trong khuôn khổ câu chữ hạn định, vần luật nghiêm ngặt.

Thơ tứ tuyệt Hồ Chí Minh có màu sắc vừa cổ điển lại vừa hiện đại, đặc biệt các bài có đề tài thiên nhiên. Thơ trung đại dù viết về nội dung gì thì vẫn đặt nó trong khung cảnh cao sơn lưu thuỷ. Người xưa thường dễ có cảm hứng khi đứng trước thiên nhiên rộng lớn nhìn từ cao, từ xa nên đọc thơ thiên nhiên xưa ta thường bắt gặp những thi đề gọi là đãng sơn, đãng lâu,… Ở điểm nhìn ấy, nhà thơ không chú trọng mô tả hình xác của thiên nhiên mà thường chỉ chấm phá, cốt ghi lấy linh hồn của tạo vật. Màu sắc cổ điển của thơ xưa còn thể hiện ở hình tượng nhân vật trữ tình có phong thái ung dung tự tại, tâm hồn hoà hợp với thiên nhiên.

Thơ tứ tuyệt Hồ Chí Minh không hẳn là thơ cổ điển. Cảnh trong thơ xưa thường tĩnh hơn động ; cảnh trong thơ Hồ Chí Minh luôn vận động hướng về sự sống, ánh sáng. Nhân vật trữ tình trong thơ Hồ Chí Minh thường hiện ra trên nền bức tranh phong cảnh vói tư thế vừa ung dung tự tại vừa tự chủ hành động, vừa sống cao độ với từng giây từng phút.

Loading...

II- PHÂN TÍCH TÁC PHẨM

Bài thơ cho thấy tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, ý chí vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt của nhà thơ – chiến sĩ Hồ Chí Minh. Bài thơ có bốn câu, hai câu trên tả cảnh thiên nhiên rừng núi, hai câu dướì nói đến lao động của con người xóm núi.

-Câu 1 và 2 gợi tả bức tranh thiên nhiên vùng núi :

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ,

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không;

Trước hết, ta cần chú ý đến không gian nghệ thuật của bài thơ : không gian là cảnh núi rừng. Giữa rừng núi, người tù ngẩng đầu nhìn lên bầu trời cao, nhận ra một cánh chim mỏi mệt đang trở về rừng tìm nơi trú ngụ, một chòm mây lẻ loi, cô đơn (cổ vân) cũng đang trôi chầm chậm, lững thững dường như muốn tụ lại một chốn nào đó để nghỉ ngơi. Chim bay về tổ là dấu hiệu trời về chiều, sắp tối. Hình ảnh miêu tả không gian mà mang ý nghĩa thời gian. Ở đây, chim không bay mà “chim mỏi” – mỏi mệt sau một ngày bay đi kiếm ăn. Hình ảnh chim chiều cũng là tâm trạng của tác giả. Nhà thơ cũng mỏi mệt sau một ngày bị xiềng gông, bị áp giải từ nhà tù Tĩnh Tây đến nhà tù Thiên Bảo. Câu thứ hai còn bộc lộ rõ hơn tâm trạng của người tù : Chòm mây dường như cũng có linh hồn, cũng buồn, cũng có tâm trạng. Dĩ nhiên đó là tâm trạng của người tù toả vào cảnh vật. Một bức tranh buồn – cảnh buồn mà người cũng buồn. Điều này dễ hiểu. Trong cuốn Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Trẳn Dân Tiên viết : “Mỗi buổi sáng, gà gáy đầu, người ta giải Cụ Hồ đi. Mỗi buổi chiều, khi chim về tổ, người ta dừng lại ở một địa phương nào đó, giam Cụ Hồ vào trong xà lim”. Không buồn sao được khi thân thể Người bị đày đoạ khổ ải ở nơi xa Tổ quốc, đồng bào lại không biết đến ngày nào mới được trả lại tự do. Thiên nhiên hoang vu, vắng lặng như nhân lên nỗi buồn chất chứa trong lòng tác giả. Hai câu thơ tuy cũng sử dụng hình ảnh ước lệ (chim, mây) thường thấy trong thơ trung đại nhưng rất tự nhiên, sống động. Nội dung xúc cảm của nhà thơ chiến sĩ làm cho câu thơ cổ điển đậm chất hiện đại.

Xem thêm  Skills – trang 50 Unit 4 Caring for those in need? Sách Giáo Khoa Tiếng Anh 11 mới

-Câu 3 và 4 của bài thơ làm toả sáng bức tranh chiều thu ảm đạm, làm ấm lòng người tù :

Cô em xóm núi xay ngô tối,

Xay hết, lò than đã rực hồng.

Hai câu thơ cho thấy sự vận động của thời gian từ lúc chiều tối đến lúc tối hẳn. Trong nguyên tác chữ Hán không có chữ tối mà nói được tối. Hình ảnh cô gái xay ngô bên lò than rực hồng đến với nhà thơ một cách tự nhiên. Thực ra, rất có thể là than đó vẫn đỏ lửa nhưng vì trời đã tối hẳn nên nhìn mới thấy “rực hồng” là vì vậy. Thơ cổ điển dùng cái tĩnh để nói cái động. Thơ Hồ Chí Minh dùng cái sáng để nói cái tối, nghệ thuật là ở đó, tự nhiên như không hề sắp đặt.

Ở cuối câu 3 và đầu câu 4 có sự lặp lại mấy chữ “ma bao túc”, “bao túc ma hoàn” vừa diễn tả được sự xoay tròn của cối xay ngô, vừa diễn tả nhịp thời gian trôi, trôi theo vòng xoay của công việc đến lúc “lô dĩ hồng”, lò đã rực hồng. Chữ hồng ở cuối bài thơ là một “nhãn tự” (mắt chữ). Trong bài Bác Hồ làm thơ và thơ của Bác, nhà thơ Hoàng Trung Thông đã bình chữ hồng đó như sau : “Với chữ hồng đó, có ai còn cảm giác nặng nề mệt mỏi nhọc nhằn nữa đâu mà chỉ thấy màu đỏ đã nhuốm lên cả bóng đêm, cả thân hình, cả lao động của cô gái đáng yêu kia”. Vậy là ở câu chuyển và câu hợp của bài tứ tuyệt này, cùng với sự vận động của thời gian là sự vận động của cảm xúc, của tư tưởng nhà thơ từ bóng tối ra ánh sáng, từ lạnh lẽo cô đơn đến ấm áp, từ buồn đến vui. Trên nền tối lạnh lẽo, âm u của vùng rừng núi ấy, con người trong lao động thành trung tâm toả ra ánh sáng và sự sống. Đây là một nét phong cách của thơ Hồ Chí Minh : tư tưởng và hình tượng nghệ thuật luôn luôn vận động hướng về sự sống và ánh sáng.

Xem thêm  Hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm Xin Lập Khoa Luật- Ngữ Văn 11

Chiều tối là bài thơ tứ tuyệt tiêu biểu cho thơ trữ tình của Hồ Chí Minh trong tập Nhật kí trong tù. Đặc sắc của bài thơ là ở chỗ chủ thể trữ tình không bày tỏ trực tiếp tâm trạng của mình mà gửi gắm qua các hình ảnh khách quan của ngoại cảnh. Ngôn ngữ thơ hàm súc, vừa cổ điển lại vừa hiện đại. Bài thơ là sản phẩm của một tâm hồn lớn, là bản lĩnh phi thường vượt lên mọi hoàn cảnh khắc nghiệt để giữ vững tinh thần lạc quan của một con người biết làm chủ bản thân và làm chủ ngoại cảnh.

Hồ Chí Minh – Tác giả, tác phẩm, nghệ thuật ngôn từ, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2005, tr. 449, Nguyễn Như Ý (Chủ biên) tuyển chọn và giới thiệu.

Thấy bài viết hay hãy đánh giá làm động lực cho chúng tôi bạn nhé

Chọn số sao muốn đánh giá

Xếp hạng trung bình / 5. Số lượng đánh giá:

Chưa có đánh giá nào cho bài viết. Bạn hãy đánh giá để làm người đánh giá đầu tiên cho bài viết này

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *